suncokret

Povrtarstvo

TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA

Prof. dr Žarko Ilin, Poljoprivredni fakultet Novi Sad

Tehnološki proces proizvodnje povrća direktno i neposredno je povezan sa klimatskim i agroekološkim uslovima koji vladaju u datom regionu. Abiotički činioci životne sredine (kao što su suša, prevelika vlaga, grad, vetar, neizbalansirana ishrana, salinitet, ekstremna hladnoća ili toplota) imaju negativan uticaj na rast i razviće povrća.

roučavanje uticaja abiotičkih činilaca na metabolizam biljaka je zato prvi korak u procesu minimalizacije uticaja eventualnih klimatskih promena i abiotičkog stresa kao posledice klimatskih promena na prinos i kvalitet povrća. Takođe je značajno definisati najrelevantnije fiziološke i biohemijske pokazatelje (parametre) koji bi poslužili za pouzdano predviđanje sposobnosti biljaka da tolerišu verovatne klimatske promene. Na taj način bi se stvorili preduslovi za povećanje tolerantnosti biljaka prema različitim vrstama abiotičkog stresa, kao što su nedostatak i suvišak vode, poremećaji u ishrani povrća i kontaminacija ostacima pesticida i teškim metalima. Dobijena saznanja bi, kroz primenu u proizvodnji, selekciji (oplemenjivanju), primeni biotehnologije (kalemljenja), trebalo da doprinesu povećanju kvaliteta povrća, kroz odgovarajuće prilagođavanje uslova gajenja, što bi imalo za rezultat stimulaciju metabolizma biljke prema sintezi određenih poželjnih komponenata. Rezultati ovih istraživanja mogu koristiti ciljanoj selekciji otpornih genotipova i povećanju prinosa i kvaliteta povrća. Nove tehnologije u održivoj proizvodnji povrća podrazumevaju očuvanje prirodnih resursa i zaštitu životne sredine.


Proizvodnja povrća u Srbiji odvija se na otvorenom polju i u zaštičenom prostoru. Na otvorenom polju proizvodnja povrća odvija se u bašti (na okućnici, vikendici) i na njivi.

Njivska proizvodnja povrća uslovno se može podeliti na kombinovanu proizvodnju povrća (u ratarsko povrtarskom plodoredu i/ili zajedno sa voćarsko-vinogradarskim i hortikulturnim biljkama) i intenzivnu proizvodnju povrća u specijalizovanim porodičnim komercijalnim gazdinstvima.

U zaštićenom prostoru proizvodnja povrća odvija se na nastiranom (malčovanom) zemljištu sa neposrednim pokrivanjem biljaka (bez noseće konstrukcije) agrotekstilom, zatim u niskim, poluvisokim i visokim plastičnim tunelima, plastenicima i staklenicima.

Tab. 1. Mesto i način proizvodnje povrća

PROIZVODNJA POVRĆA NA OTVORENOM POLJU PROIZVODNJA POVRĆA U ZAŠTIĆENOM PROSTORU
BAŠTENSKA PROIZVODNJA POVRĆA NJIVSKA PROIZVODNJA POVRĆA - MALČOVANJE I NEPOSREDNO POKRIVANJE AGROTEKSTILOM
- NISKI TUNELI
- POLUVISOKI TUNELI
- VISOKI TUNELI
- PLASTENICI
- STAKLENICI
KOMBINOVANA RATARSKO- POVRTARSKA PROIZVODNJA INTENZIVNA PROIZVODNJA
POVRĆA U SPECIJALIZOVANIM PORODIČNIM KOMERCIJALNIM GAZDINSTVIMA

S ekonomskog stanovišta najveći značaj kod nas ima njivska proizvodnja povrća, zatim proizvodnja povrća iz zaštićenog prostora i na kraju proizvodnja povrća u bašti. Njivska proizvodnja povrća i proizvodnja iz zaštićenog prostora namenjena je domaćem tržištu i za izvoz, dok je proizvodnja u bašti prevashodno namenjena potrošnji povrća u domaćinstvu, samo izuzetno viškovi se iznose na zelenu pijacu.

Kod nas proizvodnja povrća od druge polovine 19. veka (Radić, 1878) do danas ima sva obeležja proizvodnje povrća pre svega u Evropi, pa i u svetu.

U svetu proizvodnja povrća u poslednjih 25 godina je više nego udvostručena. Vrednost ukupne trgovine povrćem danas je veća od vrednosti trgovine žitaricama na globalnom i planetarnom nivou.

Imajući u vidu ekonomski značaj povrća u svetu ali i u agroekološkim uslovima Srbije pa i regionu obavezuje nas da razmotrimo uticaj globalnih i eventualnih regionalnih klimatskih promena na produkciju a posebno na kvalitet povrća.

Zato je značajno definisati najrelevantnije biološke, fiziološke i biohemijske pokazatelje koji će poslužiti za pouzdano predviđanje sposobnosti biljaka da tolerišu verovatne klimatske promene globalnog i regionalnog karaktera. Možda je još važnije da ukažemo na mere koje nam stoje na raspolaganju u cilju svođenja abiotičkog stresa na minimum.

Pre nego što se pristupi organizovanju proizvodnje povrća na otvorenom polju i/ili podizanju zaštićenog prostora, bilo kog tipa, u obzir treba uzeti osnovne klimatske pokazatelje kao što su: minimalne i maksimalne temperature vazduha, intenzitet i kvalitet svetlosti, broj oblačnih, odnosno, sunčanih dana, relativnu i apsolutnu vlažnost vazduha, količine i raspored padavina, ružu vetrova.

Uticaj eventualnih klimatskih promena na proizvodnju povrća
i mere za ublažavanje ili potpunu eliminaciju abiotičkog stresa

U drugoj polovini prošlog veka nauka i struka su počele sa ozbiljnim upozorenjima da čovečanstvu na zemljinoj kugli prete klimatske promene. Jedna grupa klimatologa tvrdi da nam preti ledeno doba. Druga grupa, nešto brojnija, tvrdi da čovečanstvu na zemljinoj kugli preti globalno otopljenje. Kao što to obično biva u nauci se vode ozbiljne polemike o tome šta to čovečanstvo čeka u bližoj i daljoj budućnosti.

Utvrđeno je da je postojao blagi trend porasta srednje globalne temerature vazduha do početka druge polovine 19. veka (do 1865. godine). Od 1865. godine do kraja 19. veka utvrđen je blagi pad srednje globalne temperature vazduha. Od početka prošlog veka do danas utvrđen je vrlo blagi trend porasta srednje globalne temperature vazduha. Od sredine prošlog veka (1950. godine), posebno od 1970. godine zabeležen je trend porasta srednje globalne temperature vazduha u kontinuitetu uz oscilacije na petogodišnjem i godišnjem nivou. Utvrđen je porast srednje godišnje temperature za 0,7°C. Treba znati da povećanje ili smanjenje srednje godišnje temperature za 1°C skraćuje ili produžava vegetaciju kod povrća za 10-14 dana. Izrazito tople i sušne periode smenjuju izrazito hladni i vlažni talasi koji izazivaju poplave. Predviđa se u narednih 30-40 godina porast temerature za 2-3°C (2,7°C) uz uobičajene količine padavina, ali veoma nepravilnog rasporeda. Naime, može se slobodno reći (mada nema pravila) da u proseku na našim prostorima u deset godina je 3-4 ekstremno tople i sušne godine, 3-4 vlažne i hladne i 3-4 prosečne godine.

U nauci je utvrđeno da je trend porasta srednje globalne temperature rezultat porasta koncentracije CO2 i drugih gasova u atmosferi. U poslednjih 100 godina koncentracija CO2 u proseku je porasla sa 0,03 na 0,038 %. Koncentracija CO2 u vazduhu raste po stopi od 0,4% godišnje i za oko 25% je veća u poslednjih 100 godina (Mihailović, 2004.).

Identifikovana je većina činilaca koji globalno, pa i regionalno, imaju značajan uticaj na eventualne klimatske promene. Svedoci smo topljenja snega i leda na severnom polu i na Alpima. Raste nivo okeana i mora. Predviđanja klime u periodu koji je pred nama na osnovu najrazličitijih modela se kreću od umerenih do ekstremnih.

Strah od nepoznatog prati čoveka od postanja sveta do danas. Imajući pomenute činjenice u vidu smatrali smo za potrebnim da razmotrimo ovaj problem pre svega s aspekta agronomske nauke, struke i mera koje nam stoje na raspolaganju u delimičnoj ili potpunoj eliminaciji abiotičkog stresa izazvanog globalnim i eventualnim regionalnim klimatskim promenama.

Eventualne klimatske promene u bližoj i daljoj budućnosti mogu imati značajan uticaj na zemljište i biljku. Zato su agronomska nauka i struka na vreme reagovale i pokušale da uvođenjem nekih novih tehnologija gajenja i tolerantnih sorti i hibrida smanje negativan uticaj abiotičkog stresa na produkciju organske materije i proizvodnju hrane u celini.

Prvi korak jeste iznalaženje izvora otpornosti, genplazme i gena kao izvora tolerantnosti na abiotički stres. Sledeći korak jeste oplemenjivanje i stvaranje tolerantnih linija, sorti i hibrida povrća. Na kraju, sledi izbor adaptabilnih i stabilnih sorti i hibrida povrća, tolerantnih na abiotički stres.

Agronomska nauka i struka razvile su i razvijaju niz opštih agrotehničkih mera zajedničkih za celu biljnu proizvodnju. Od izuzetnog značaja je razvoj specijalnih i specifičnih agrotehničkih mera karakterističnih za proizvodnju povrća koje bitno doprinose smanjenju negativnog efekta pomenutih abiotičkih činilaca na rast, kvalitet i prinos povrća. Neke od njih su proizvodnja rasadom. Posebne efekte daje proizvodnja kalemljenim rasadom. Zatim, osnovna, predsetvena i obrada u toku vegetacije, nastiranje zemljišta organskom materijom ili plastičnim folijama uz neposredno pokrivanje biljaka agrotekstilom, navodnjavanje sistemima „kap po kap“, podizanje poljozaštitnih i vetrozaštitnih pojaseva, postavljanje protivgradnih mreža. Od posebnog značaja jeste izbalansirana ishrana povrća, makro i mikroelementima, po fazama rasta i razvića na otvorenom polju i u najrazličitijim oblicima i tipovima zaštićenog prostora.

Žarko Ilin1, Ivana Maksimović1, Anđelko Mišković2,Vladimir Sabadoš3, Dušan Marinković1
1Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Departman za ratarstvo i povrtarstvo; 2Grow Rasad, Irig; 3PSS Sombor d.o.o., Sombor

Preuzeto iz: Naučno-stručni časopis "Savremeni povrtar" (broj 40), Zbornik radova XII Savetovanje "Savremena proizvodnja povrća"

:: Povrtarstvo :: TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA ::