suncokret

Povrtarstvo

TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA (4)

Prof. dr Žarko Ilin, Poljoprivredni fakultet Novi Sad

Intenzivna povrtarska proizvodnja, za razliku od ratarske i voćarsko vinogradarske, se ne može zamisliti bez dodatnog navodnjavanja. - Navodnjavanje kao specifičnu agrotehničku meru treba posmatrati u kontekstu dejstva svih vegetacionih činilaca i primene agrotehničkih mera kao korektivnog faktora, uspešne biljne, u ovom slučaju, povrtarske proizvodnje.


Prof. dr
Žarko Ilin

 Zaštita od vetra 

U Srbiji u toplijem delu godine preovlađuju vetrovi sa severozapada i zapada. U toku hladnih meseci dominira istočni i jugoistočni vetar „košava”. U planinskom delu Srbije na jugozapadu preovlađuju vetrovi sa jugozapada.

U Vojvodini najčešće duvaju zapadni vetrovi koji donose kišu i sneg sa atlantika. Po snazi, intenzitetu i učestalosti u Vojvodini dominira „košava”. Košava je vetar koji nastaje spuštanjem vazdušnih masa sa Karpata u jesenjem, zimskom i rano prolećnom periodu. Košava je snažan i hladan vetar, čiji udari mogu da da budu i preko 100 km/h. Zimi je dominantan „severac” koji donosi veoma hladne, polarne vazdušne mase sa severa kontinenta. S proleća, posebno leti duvaju topli suvi južni vetrovi.

Za organizovanje proizvodnje na otvorenom polju i/ili za podizanje plastenika i staklenika biraju se lokacije zaklonjene od jačih udara vetra izbegavajući lokacije sa stalnim i jakim strujanjima vazduha. Na našim geografskim širinama važno je obezbediti kvalitetnu zaštitu od vetrova koji duvaju sa severa (polarni vetrovi) i istoka, ili jugoistoka (košava).

Vetar može da snizi temperaturu vazduha u objektu za čitavih 10°C. Zato dobar izbor lokacije za podizanje zaštićenog prostora bitno doprinosi uštedama u energentima koji se koriste za zagrevanje plastenika ili staklenika.

Na terenima na kojima nema prirodnih zaklona od vetra podižu se poljozaštitni pojasevi. Svaki metar visine zaklona štiti deset puta duži prostor ispred sebe. Jaki olujni vetrovi mogu izazvati rušenje zaštićenog prostora i pored postojanja prirodnih prepreka za vetar.


Iskorišćavanje snage vetra u Holandiji i staklenik firme Grow Rasad (Foto: Ilin Ž., 2010.)

Razvijeni svet, u proizvodnji povrća u zaštićenom prostoru, vrlo uspešno koristi alternativne izvore energije, kao što je geotermalna energija, solarna, biomasa, biogas i otpadne tople vode industrije. Zanimljivo je da se u Holandiji u značajnoj meri koristi energija vetra za proizvodnju električne energije. Nekada je to, ali u sasvim druge svrhe, bila praksa i kod nas. To znači da bi u skoroj budućnosti (a u skladu sa strategijom u energetici), na ovim prostorima, snaga vetra ponovo mogla da se koristiti.

 Sneg 

Sneg kao termički izolator, posebno kao izvor vode za povrće je od izuzetnog značaja za proizvodnju povrća na otvorenom polju. Na žalost, zbog svoje gustine (g/cm3) predstavlja opasnost za proizvodnju povrća u zaštićenom prostoru, ako je proizvodnja organizovana u objektima bez dodatnog zagrevanja. U objektima sa dodatnim zagrevanjem sneg se topi, prelazi iz čvrstog u tečno stanje, olukom i sistemom PVC cevi voda se odvodi do rezervoara ili bazena sa kišnicom.

Prema Milosavljeviću (1988), sneg nastaje u momentu kada je vazduh zasićen vodenom parom izložen temperaturi ispod 0°C, odnosno, temperaturama ispod -12°C. Vodena para trenutno prelazi (sublimira) u čvrsto stanje i u vidu pahuljica različite krupnoće i vlažnosti polako pada ili ako ima vetra veje i nanosi pahuljice na pokrivku plastenika i/ili staklenika. Veličina pahuljica je u korelaciji sa temperaturom. Na nižim temperaturama pahuljice su sitnije i suvlje (manje gustine). Krupne pahuljice se obrazuju pri temperaturi od nekoliko stepeni ispod nule, vlažnije su i veće gustine (g/cm3). Na temperaturi ispod -20°C sneg pada u vidu ledenih iglica prizmatičnog oblika. Na našim (umerenim) geografskim širinama sneg najčešće pada ili veje na temperaturi od -2 do +2°C. Inače, sneg može da pada na temperaturi od -40°C do +10°C. Sveže pali sneg je suv, male gustine.

Vremenom zadržavanja snega na pokrivki, gustina raste. Gustina snega zavisi od brzine vetra kako za vreme padanja snega (vejavice) tako i posle padanja i zavisi još od temperature vazduha pri padanju snega. Pri većoj brzini vetra i višoj temperaturi veća je gustina snega i obrnuto. Rastresit sneg je gustine 0,1 g/cm3. Srednja gustina snega je 0,1-0,2 g/cm3. Stajanjem snega na krovno plastičnim ili krovno staklenim površinama raste gustina snega (u objektima bez dodatnog zagrevanja) i smanjuje se intenzitet osvetljenja unutar zaštićenog prostora. Usled težine snega i udara vetra postoji objektivna opasnost (mogućnost) da dođe do rušenja zaštićenog prostora. Dobru zaštitu od snega pruža poljozaštitni pojas ili neka prirodna prepreka. U objektima sa dodatnim zagrevanjem zaštićenog prostora u nivou oluka se postavljaju cevi za cirkulaciju tople vode i za topljenje snega.

 Zaštita od grada 

Grad nanosi značajne štete u proizvodnji povrća na otvorenom polju. U proizvodnji povrća u zaštićenom prostoru, grad (led) različite krupnoće od siline udarca nanosi štetu na plastičnoj foliji kod plastenika, odnosno izaziva lom stakla kod staklenika.

Prema Milosavljeviću (1988), grad pada gotovo isključivo pri jakom i dugotrajnom nevremenu sa grmljavinom, ali nikad pri temperaturi ispod 0°C (pri zemljinoj površini). Vodena para se vertikalnim strujanjima podiže na velike visine sa veoma niskim temperaturama. Od vodene pare nastaju sublimacijom sferokristali u vidu krupe (trošne snežne pahulje). Na sferokristalima se talože prehlađene vodene kapljice. Voda se oko kristala zamrzava u tankom sloju. Kretanjem i sudaranjem obrazovanih zrna grada sa prehlađenim vodenim kapljicama one povećavaju svoju zapreminu i težinu.

Grad kao meteorološka pojava karakterističan je za umerene geografske širine, pada u uskom, ali veoma dugom pojasu i vrlo često se ponavlja na istom, gradobitnom, prostoru.

Ako se posmatra Vojvodina u celini, tj. ako se saberu dani kada je bilo gde u pokrajini padao grad, onda je takvih dana u proseku 60, ali ih može biti i znatno više. Gradobitni period predstavlja vremenski period od pojave prvog do zadnjeg grada u toku godine. Za Vojvodinu u celini taj period iznosi u proseku 150 dana, a može biti i znatno duži. To znači da se gradobitni period poklapa sa vegetacionim periodom većine gajenih biljnih vrsta. Broj dana sa olujom približan je broju dana sa gradom i za Vojvodinu iznosi oko 50 u toku vegetacionog perioda. Od grada i oluje u Vojvodini bude u proseku oštećeno ili uništeno 10-15% površina ili useva što iznosi oko 150-200 hiljada hektara.


Zaštita krompira agrotekstilom od. grada na imanju Janka Medveđa iz Begeča (Foto: Ilin Ž. 4.5.2005.)

Tabela 1. Broj gradobitnih dana po godinama

Godina Broj dana sa gradom
2007 67
2008 56
2009 46

Gradobitni period u našim uslovima traje od aprila do kraja septembra, a pojava grada je najčešća u toplim letnjim mesecima (jun i jul), ređe u proleće i jesen, tako da se poklapa sa vegetacionim periodom većine gajenih biljaka. Grad je nepogoda lokalnog karaktera i pada uglavnom na dugačkoj i usko ograničenoj površini i obično je dužina traga 5-10 puta veća od širine. Na tragu padanja grada mogu da se nalaze površine sa manjim ili većim intenzitetom oštećenja, a isto tako i mesta gde grad nije uopšte padao. Najveće štete se javljaju obično bliže sredini traga, a prema ivicama traga se štete postepeno smanjuju. Međutim, ima slučajeva kada je raspored šteta u tragu uglavnom ravnomeran, da bi se štete naglo smanjile tek na ivicama traga (Horvat J., 2010).

 Obezbeđenost zemljišta i biljaka vodom u funkciji zaštite povrća od abiotičkog stresa 

Voda je izvor života na zemlji. Dve trećine zemljine kugle pokriveno je vodom. U svetu koristi se samo oko 0,3% vode, 70% od ove količine koristi se u poljoprivredi. Navodnjavana površina pokriva oko 17% od ukupno obradivih površina (275 miliona ha) u svetu. U 10 najrazvijenijih zemalja navodnjavana površina zauzima 70% od ukupne svetske površine pod navodnjavanjem. Postoji korelacija između ulaganja u sisteme za navodnjavanje i ekonomske razvijenosti društva. Sa navodnjavanih površina dobija se više od 40% od ukupno proizvedenih količina hrane u svetu. Brojna istraživanja upućuju na realnu želju i mogućnost da će do 2025. godine 60-80% svetske proizvodnje hrane poticati sa navodnjavanih površina.

Zahvaljujući povećanju ljudske populacije na zemljinoj kugli i globalnom zagrevanju dolazi do velikog smanjenja prosečne rezerve kvalitetne vode za piće i navodnjavanja po stanovniku. Prema predviđanju Svetskog foruma za zaštitu zaliha vode pri UNESKO-u u narednih 20 godina te rezerve će biti smanjene za trećinu. Na žalost i najoptimističnija predviđanja u pogledu zaliha kvalitetne vode za piće i navodnjavanje upućuju na neophodnost racionalnog upravljanja ovim resursom na globalnom nivou u XXI veku.

Postoji opravdana zabrinutost (strahovanja) da će se neki budući ratovi voditi upravo zbog kvalitetne vode za piće i proizvodnju hrane, a ne kao u prošlosti zbog žena ili u bližoj prošlosti i danas zbog nafte i gasa (energenata).

Navodnjavanje se primenjuje od davnina. Čovek se naseljava u blizini ili pored vodotokova. Poznato je da se ova mera primenjivala još u Mesopotamiji između reka Tigra i Eufrata nekoliko hiljada godina pre nove ere. Navodnjavanje plavljenjem se primenjivalo u dolini (delti) reke Nila u Egiptu, Persiji, Asiriji, staroj Grčkoj i Rimu, Kini i Indiji (Vučić N. 1976., Bošnjak Đ. 1999.).

Suša u našim agroekološkim uslovima nije redovna pojava, a navodnjavanje u biljnoj proizvodnji je dopunska agrotehnička mera. Možda je to razlog da se u Srbiji navodnjava manje od 1% od ukupno obradivih površina.

Imajući u vidu pomenutu činjenicu treba istaći da intenzivna povrtarska proizvodnja, za razliku od ratarske i voćarsko vinogradarske, se ne može zamisliti bez dodatnog navodnjavanja.

Postoje dva opšte prihvaćena koncepta određivanja predzalivne vlažnosti zemljišta (vremena zalivanja):

  1. sa zalivanjem se započinje pri donjoj granici optimalne vlažnosti zemljištai/ili "tehničkom minimumu" vlažnosti zemljišta;
  2. vlažnost zemljišta i/ili supstrata se održava na nivou gornje granice vlažnosti zemljišta i to na nivou oko poljskog vodnog kapaciteta (PVK), ali i kapilarnog vodnog kapaciteta u hidroponskom uzgoju povrća.

Navodnjavanje kao specifičnu agrotehničku meru treba posmatrati u kontekstu dejstva svih vegetacionih činilaca i primene agrotehničkih mera kao korektivnog faktora, uspešne biljne, u ovom slučaju, povrtarske proizvodnje. Samo tako posmatrano ova mera se može racionalno primenjivati i od nje se mogu očekivati ekonomski opravdani efekti (Bošnjak Đ., 2003.).

 Vodne osobine zemljišta 

Vodne osobine zemljišta zavise od tipa, njegovih fizičkih i hemijskih osobina. U cilju racionalnog korišćenja vode u povrtarstvu pored poznavanja biologije vrste i potreba povrća za vodom po fazama rasta i razvića treba imati na umu osobine zemljišta na otvorenom polju i u zaštićenom prostoru.

Voda u zemljištu i/ili supstratu može biti pristupačna i nepristupačna biljkama. Pristupačna voda za biljke je od vlažnosti trajnog venjenja (vodna konstanta) do iznad poljskog vodnog kapaciteta (PVK). PVK na černozemu dubine do 60 cm iznosi u proseku 25,92 masena %.

Lako pristupačna voda biljkama je od PVK do "tehničkog minimuma" vlažnosti zemljišta, odnosno, do donje granice optimalne vlažnosti zemljišta na kojoj nema opadanja prinosa i kvaliteta povrća. Oslanjajući se na poznavanje vodnih konstanti, bioloških zahteva povrća za vodom, fiziološko biohemijskih procesa u biljci uz stalno praćenje vlažnosti zemljišta, relativne vlažnosti vazduha i temperature moguće je realizovati racionalan, ekonomski opravdan, zalivni režim. To znači da se sa ovom veoma skupom, ali obaveznom agrotehničkom merom u povrtarstvu mora upravljati sa znanjem, a da bi proizvodnja povrća bila ekonomski opravdana.


Obrada zemljišta podrivanjem na imanju Lazara Đukića iz Gospođinaca (Foto Ilin Ž., 10.11.2011.)

Sledeći napred izneto, sa zalivanjem se započinje tek kada se utroši (evapotranspiracijom i evaporacijom) lako pristupačna voda iz zone aktivne rizosfere korenovog sistema pri proizvodnji povrća na otvorenom polju i u zaštićenom prostoru.

Poređenja radi, donja granica otimalne vlažnosti zemljišta i/ili "tehnički minimum" za većinu ratarskih kultura je na nivou lentokapilarne vlažnosti, što odgovara vrednosti vlažnosti zemljišta na nivou od oko 60-65% od PVK. Dok za povrtarske kulture "tehnički minimum" vlažnosti zemljišta iznosi 70-80% od PVK (što približno odgovara vrednosti od 17,5-20,0 masenih %, Ilin Ž., 1993.).

U praksi navodnjavanja «tehnički minimum» predstavlja predzalivnu vlažnost zemljišta (Vučić N., 1976., Bošnjak Đ. 1999.).

Bitno se razlikuje proizvodnja povrća i režim zalivanja pri hidroponskom uzgoju povrća. Naime, u ovom slučaju voda se dodaje na bazi sume radijacije (J/cm2) uz stalno praćenje količine oceda. Količina oceda ne sme da pređe 25-30% od ukupno dodate količine vode (i hrane iz pojedinačnih i/ili kompleksnih vodotopivih ili tečnih đubriva), a vlažnost supstrata (kamene vune, organskih supstrata, perlita...) održava se na nivou kapilarnog vodnog kapaciteta.


Preuzeto iz: Naučno-stručni časopis "Savremeni povrtar" (broj 40), Zbornik radova XII Savetovanja "Savremena proizvodnja povrća".

:: Povrtarstvo :: TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA (4) ::