suncokret

Povrtarstvo

TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA (5)

Prof. dr Žarko Ilin, Poljoprivredni fakultet Novi Sad

Abiotički stres izazvan visokom temperaturom i ekstremnom sušom se značajno može ublažiti pa čak i u potpunosti eliminisati navodnjavanjem, pravilnom ishranom makro i mikroelementima, obradom zemljišta, nastiranjem organskim materijalima i/ili plastičnim folijama.


Prof. dr
Žarko Ilin

 Potrebe povrća za vodom 

Zanemarljive količine vode biljka može da usvoji preko vegetativnih organa, odnosno, preko lista. Biljka usvaja vodu preko korenovog sistema. Najaktivniji deo korenovog sistema je u gornjoj četvrtini. Ovaj deo korenovog sistema usvoji oko 40% od ukupno usvojene vode koja se troši na evapotranspiraciju (ETR i/ili ETP). Drugom četvrtinom korenovog sistema usvoji se još oko 30% vode. Trećom četvrtinom korenovog sistema usvoji se oko 20% vode, a četvrta četvrtina korenovog sistema usvoji preostalih 10% vode. To znači da se preko 70% vode od ukupne količine usvoji preko gornje polovine korenovog sistema biljke.


Obilne padavine i visok nivo podzemnih voda (Foto Ilin Ž., 13.9.2010)

Razlikujemo stvarnu ili realnu evapotranspiraciju (ETR) i potencijalnu evapotranspiraciju (ETP). U prirodnim uslovima biljke troše onoliko vode koliko trenutno imaju na raspolaganju od padavina, rezervi iz zemljišta, podzemne vode, dotoka sa strane. Ovakva potrošnja vode predstavlja stvarnu ili realnu evapotranspiraciju (ETR).

Ukoliko se obezbedi optimalno snabdevanje biljaka sa vodom, to jest ako se održava optimalna vlažnost zemljišta zalivanjem, onda biljke troše vodu na nivou svojih potreba. Ove vrednosti utrošene vode predstavljaju potrebe biljaka za vodom i naziva se potencijalna evapotranspiracija-ETP (Bošnjak Đ. 1999., 2003.).


Međuredna obrada s produbljivanjem oraničnog sloja zemljišta na imanju Janka Medveđa iz Begeča
(Foto: Ilin Ž., 4.8.2004)

Pri nedostatku vlage smanjuje se prinos i kvalitet proizvoda. Raste učešće drvenastih vlakana opada učešće parenhima, a nutritivna vrednost jestivog dela kod povrća se pogoršava.

Visoka vlažnost, iznad optimalne takođe nepovoljno deluje na rast i razviće povrća. Ukoliko prekomerna vlažnost potraje duže, može doći do drastičnog zaostajanja useva u porastu pa čak i do uginuća biljaka.

Nepoželjna je i oscilacija vlažnosti zemljišta, odnosno smenjivanje perioda suše i prevelike vlažnosti zemljišta. Ova pojava bitno umanjuje kvalitet gotovog proizvoda, drastično smanjuje procenat ekstra prve i prve klase. Čak može doći do pucanja zadebljalog korena kod korenastih povrtarskih vrsta, glavice kod kupusa, plodova kod plodovitog povrća (paradajza), ili može doći do pojave klica pa čak i sitnih krtola na krtoli krompira.

U odnosu na zahtev prema vlažnosti zemljišta sve povrtarske vrste mogu se svrstati u četiri grupe (Lazić Branka i sar. 1998.):

  1. Vrste koje intenzivno crpe vodu iz zemljišta i intenzivno je troše. Imaju dobro razvijen korenov sistem, dobre usisne moći i razvijenu bujnu nadzemnu vegetativnu masu. U ovu grupu spadaju celer i krompir;


Zaštita odgrada i senčenje salate ufirmi Grow Rasad iz Iriga (Foto: Ilin Ž. 13.8.2010)

  1. Vrste koje intenzivno usvajaju vodu, ali njom doro ekonomišu. To su vrste koje imaju dobro razvijen koren i građu lista koja sprečava povećanu transpiraciju (špargla, mrkva) ili su listovi prekriveni finim srebrnasto belim maljama koje odbijaju direktno sunčevo zračenje, snižavaju temperaturu vegetativnih delova što smanjuje odavanje vode transpiracijom za hlađenje (paradajz, lubenica);
  2. Vrste koje slabo usvajaju vodu, ali je rasipnički troše, jer imaju slabo razvijen koren i bujnu nadzemnu vegetativnu masu (kupusnjače, salata, paprika);
  3. Vrste koje slabo usvajaju vodu i slabo je troše, jer imaju slabo razvijen korenov sistem i malu lisnu masu (crni i beli luk).

Donja granica optimalne vlažnosti zemljišta za povrće u proseku iznosi 70-85% od PVK zavisno od tipa zemljišta, biljne vrste, specifičnosti sorte i/ili hibrida faze rasta i razvića.

Povrće u toku vegetacije zahteva 250-750 mm vode. Obično u toku vegetacije padne oko 350-400 mm vode u agroekološkim uslovima Vojvodine (ravničarski rejon) i u Moravskom rejonu, odnosno 600-1000 mm u brdsko-planinskom rejonu.

Izuzetno u sušnim godinama padne svega 190 mm (1990., 2011. godine) ili naprimer 240 mm (1988. godine) vode (Ilin Ž., 1993.). Pored količine padavina presudan značaj na obezbeđenost povrća vodom ima raspored padavina u toku vegetacije. To znači da je deficit padavina u zavisnosti od biljne vrste i dužine vegetacije, načina i vremena proizvodnje na nivou od 150-350 mm, minimum 40-80 mm kod vrsta kratke vegetacije (norma navodnjavanja).

Kritičan sušni period može da se javi tokom aprila i maja meseca u uslovima suvog proleća i tokom jula i avgusta u ravničarskim uslovima Vojvodine, odnosno, tokom jula, avgusta i septembra meseca u Moravskom rejonu.


Fertigacija i nastiranje zemljišta folijom (Foto: Ilin
Ž, 20.8.2008)

Zalivna norma je uslovljena tipom zemljišta, fazom rasta i razvića, dubinom korenovog sistema i tehničkim karakteristikama sistema za navodnjavanje. Obično se zalivna norma kreće na nivou od 20-25 mm (u početnim fazama rasta i razvića i pri zalivanju linearima ili centar pivotom), češće je to na nivou 30-40 mm (prenosna i pokretna kišna krila i tifoni).

Zalivni režim se može odrediti sa preko 65 najrazličitijih metoda. Sve do danas poznate metode uglavnom se mogu podeliti u dve grupe:

  1. Direktna merenja vlažnosti zemljišta;
  2. Indirektni obračunski metodi.

Opšte prihvaćeni i najčešće primenjivani zalivni režimi su:

  1. Turnus;
  2. Modifikovani turnus;
  3. Zalivanje na bazi praćenja i merenja vlažnosti zemljišta;
  4. Na bazi bio klimatskih koeficijenata.

Povrće ima izražene zahteve za vodom. Razlog je slaborazvijen korenov sistem, mali sadržaj suve materije i visok sadržaj vode u vegetativnim organima i plodovima koji se koriste u ishrani. Krupnih stoma na naličju lista preko kojih se transpiracijom odaje voda.

Dobro razvijene nadzemne vegetativne mase sa debelim sočnim listovima.

Optimalno snabdevanje biljaka sa vodom

Ukoliko se obezbedi optimalno snabdevanje biljaka sa vodom, to jest ako se održava optimalna vlažnost zemljišta zalivanjem, onda biljke troše vodu na nivou svojih potreba. Ove vrednosti utrošene vode predstavljaju potrebe biljaka za vodom i naziva se potencijalna evapotranspiracija-ETP (Bošnjak Đ. 1999., 2003.).

Povrće je slabo razvijenog korenovog sistema. Uglavnom je žiličaste forme, slabe usisne moći i nalazi se u oraničnom sloju zemljišta na dubini od 20-30, maksimum 40-60 cm. Izuzetak je korenov sistem bostana (prodire u dubinu 2-3 m), cvekle (prodire u dubinu i do 3 m) i paradajza proizvedenog direktnom setvom semena na stalno mesto (preko 1,5 m). Korenov sistem kod većine povrtarskih vrsta zauzima malu zapreminu zemljišta odakle se vrlo brzo troše zalihe vode evaporacijom sa obrađene površine zemljišta i evapotranspiracijom biljaka. Evapostranspiracija je uslovljena tipom zemljišta, nivoom agrotehnike, uslovima spoljne sredine i morfološkim izgledom biljke.

Abiotički stres izazvan visokom temperaturom i ekstremnom sušom se značajno može ublažiti pa čak i u potpunosti eliminisati navodnjavanjem (tab. 1.). pravilnom ishranom makro i mikroelementima, obradom zemljišta, nastiranjem organskim materijalima i/ili plastičnim folijama.

 Tehnika i način navodnjavanja povrća 

Povrće se uglavnom navodnjava na četiri osnovna načina i to:

  1. Površinsko navodnjavanje:
  1. Brazdama;
  2. Potapanje;
  3. Prelivanje;
  1. Navodnjavanje orošavanjem ili veštačkom kišom:
  1. Prenosnim cevima za navodnjavanje;
  2. Pokretnim kišnim krilima;
  3. Tifonima sa topom ili kišnim krilom;
  4. Linearima;
  5. Centarpivot;
  1. Mikronavodnjavanje:
  1. Kapanje preko traka za navodnjavanje ili ubodnim kapljačima;
  2. Mikrokišenje;
  3. Mikrocevasto navodnjavanje;
  4. Kombinacija mikro kišenja i kapanja;
  1. Subirigacija.

Tab. 1. Potrebe povrća za vodom i efekti navodnjavanja

BILJNA VRSTA POTREBE ZAVODOM (mm) TEHNIČKI MINIMUM VLAŽNOSTI ZEMLJIŠTA (% od PVK) ZALIVNA NORMA (mm) NORMA ZALIVANJA (mm) AUTOR
KROMPIR 460-480 70-80 30-40 120-200 Ilin Ž.
KROMPIR (MLADI) 260-280 70-80 30 40-80 Ilin Ž.
PARADAJZ 450-520 70-80 30-50 250-300 Bošnjak Đ.
PAPRIKA 530-630 70-85 30 240-300 Vučić N., Bošnjak Đ.
KRASTAVAC 250-400 70-75-80 20-30 100-150 Bošnjak Đ.
LUBENICE I DINJE 400-600 70 40-60 80-120 Bošnjak Đ.
KUPUS 360-430 80 20-30 90-160 Karagić Đ., Bošnjak Đ.

Svaki od navedenih načina navodnjavanja pri pravilnoj eksploataciji ima izuzetne efekte na rast i razviće povrća. Svaki od navedenih sistema ima svojih prednosti, ali i nedostataka. Zato prilikom donošenja odluke o instalaciji sistema za navodnjavanje preporuka je da se konsultuju stručnjaci specijalisti za ovu oblast.

Posledica eventualnih klimatskih promena su prevelike količine padavina, poplave, prevelika vlažnost zemljišta. U pojedinim regionima u ekstremno vlažnim godinama padne značajno veća količina vode od potreba povrća na otvorenom polju. Tokom 2010. godine u pojedinim regionima palo je više od 1.000 mm. Obilne padavine nanose značajne štete u proizvodnji povrća. Usled visoke vlažnosti zemljišta u dužem vremenskom periodu dolazi do gušenja korenovog sistema, žućenja listova, zaostajanja biljaka u porastu pa čak i do propadanja biljaka.

Delotvorne preventivne mere su biranje idealno ravnih terena bez depresija, podrivanje zemljišta svake četvrte godine na dubinu od minimum 35-40 cm. Obavezno je održavanje primarne, sekundarne i tercijalne kanalske mreže. Kanalska mreža vrlo uspešno odvodi svu suvišnu vodu. Ista kanalska mreža može pri dobrom upravljanju vodoprivrednim sistemom uspešno poslužiti za navodnjavanje u sušnim godinama.

 Kalemljenje povrća 

Sa kalemljenjem se počelo pedesetih godina prošlog veka u istočnoj Aziji. Počelo se sa kalemljenjem plavog patlidžana (1950. godine), zatim krastavca i paradajza šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka. Pored pomenutih vrsta, danas se kalemi lubenica, dinja i paprika.


Kalemljenje i dodatno osvetljenje u proizvodnji rasada
(Foto Ilin
Ž. Holandija 5.2.2007.)

Kalemljene biljke bolje podnose niske i visoke temperature zemljišta, supstrata i vazduha. Dobro podnose visoku koncentraciju soli u zemljišnom rastvoru i bolje i brže usvajaju vodu i mineralne materije. Korenov sistem kalemljenih biljaka dobro podnosi preveliku vlažnost zemljišta i supstrata. Ne dolazi do gušenja korenovog sistema usled nedostatka kiseonika u zemljištu. Korenov sistem kod kalemljenih biljaka je sa boljom usisnom moći te zbog toga biljke dobro podnose stres izazvan ekstremnom sušom.

Kalemljene biljke bolje za klimatske promene

Kalemljene biljke bolje podnose niske i visoke temperature zemljišta, supstrata i vazduha. Dobro podnose visoku koncentraciju soli u zemljišnom rastvoru i bolje i brže usvajaju vodu i mineralne materije. Korenov sistem kalemljenih biljaka dobro podnosi preveliku vlažnost zemljišta i supstrata. Ne dolazi do gušenja korenovog sistema usled nedostatka kiseonika u zemljištu. Korenov sistem kod kalemljenih biljaka je sa boljom usisnom moći te zbog toga biljke dobro podnose stres izazvan ekstremnom sušom.

Preuzeto iz: Naučno-stručni časopis "Savremeni povrtar" (broj 40), Zbornik radova XII Savetovanje "Savremena proizvodnja povrća".

:: Povrtarstvo :: TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE POVRĆA U SVETLU EVENTUALNIH KLIMATSKIH PROMENA GLOBALNOG I REGIONALNOG KARAKTERA (5) ::